Os diccionarios conceptúan a lenda como un relato fantástico, de feitos máis ou menos extraordinarios e transmitidos de xeneración en xeneración. E decir, por tradición.

Segundo os etnógrafos, as lendas teñen raigames históricas, míticas e astrais. A menudo, unha mixtura desas connotacións dificulta a diferenciación entre, lendas, contos, superticións, etc.

A deformación con que recibimos as lendas, non difire da mecánica do xogo xuvenil chamado "O Disparate". Nese xogo participa un número indeterminado de persoas, colocadas en círculo ou en fila. O primeiro pensa nunha frase e transmítea, en voz baixa, ó segundo; este fará o mesmo co seguinte e, así sucesivamente. O derradeiro xogador agardará até que o primeiro berre a mensaxe orixinaria; depois o derradeiro, tamén en voz alta, dirá a frase recibida, que cáseque sempre contrastará, polo disparatada da frase inicial. lmaxinemos pois, a dexeneración e terxiversación que poideron ter as lendas, contos e tradicións a traverso dos séculos.

O corpo de lendas aquí representadas é mais ben un inventario e estan case todas recollidas en tres fases diferentes.

Unha inicial que parte desde a formación do Grupo Arqueolóxico do Morrazo en 1972 até O 1975, ano en que prácticamente desaparece toda a actividade.

A partir de 1979, reorganizase o Grupo Arqueolóxico e integrase como Agrupación Cultural Nós. Logo durante o inverno de 1981 e a primaveira de 1982 realízase un traballo de campo na parroquia de Domaio.

Co gallo das Letras Galegas de 1986, a Agrupación Nós fixo unha primeira recopilación escolar de lendas e contos, con resultados ben diferentes.

Nesta públicación prescindirase dos contos, excepto aqueles que pola súa interpretación teñen certas reminiscencias tradicionais.

Maio 1988

"A Agrupación cultural nos quere expresar o seu agradecemento a tódolos informantes e demais persoas que coa sua colaboración fan posible legar a Moaña este documento cultural".

LENDAS ETIOLOXICAS

Os etnógrafos galegos Risco (1) e Chivite (2), nominan como etiolóxicas todas aquelas lendas que poidan explicar a etimoloxía dos lugares. E coñecido que o saber popular sempre percurou darlle un significado ós lugares. Sempre tentou unha interpretación do nome das cousas, e iso deu orixe a unha serie de lendas sorprendentes que, se ben poden ter algunhas relacións históricas, na súa maioría non se relacionan con cultos astrais ou ideas relixiosas. Hoxe a toponimia, hidrominía, etc. coma os estudos básicos da filoloxía, percuran darlle un contido científico á etimoloxía e significado das palabras; non por iso o folclore deixará de ter interés por moi pintorescas que parezan as lendas.

1. ETIOLÓXICAS

1.1. - Domaio

1.1.1 Lembránse os vellos que hai moitos anos, os poboadores da outra banda da ría, é decir, os de Rande, chegaron a colonizar estas terras seica animados pocas súas mulleres, ás que coa presunción correspondente berraban: ¡de alá e domaios! Apartir de entón quedou Domaio como nome destas terras. (Referéncia: Xosé Piñeiro, 54 anos. 1981).

1.1.1.1 Como variante da lenda anterior, hai outra que fala dunha época na que Domaio era unha zona deshabitada e chegaron os primeiros habitantes procedentes de Chapela. Estes intentaron cultiva-las terras comenzando polas de beiramar, pero o alto grado de salinidade impedíailes obter boas colleitas. Os veciños e familiares da outra beira da ría, aconsellábanlles que a terra fora "adomaina"; é decir, que a estercasen e traballasen. E tanto insistiron coa verba "adomaina" que dexenerou en "Domaio", de aí o actual nome da parroquia.

1.1.1.2 Outra das explicacións populares da orixe do nome Domaio básase na improductividade das terras pertencentes ó dominio feudal do conde de Montealegre, e cóntase que nun ano de grande sequia os labregos miráronse na obriga de non paga-los impostos ó señor conde. lste inflexíbel, adoptou posturas de forza, o que motivou o levantamento do campesinado. E diante desta manifestación tan numerosa, o señor conde, seica medoñento, referíndose ós seus eidos, díxolles: ¡Tomaio e domaio! E de tal xeito nomeáse Domaio a esta parroquia.

1.1.2 Pegada de San Pedro. Chámase a unha pena que ten como unha grabura semellante a ferradura dun cabalo. (Rfa. Xosé Piñeiro 1981)

1.1.3 A Costa. Chámase barrio da Costa porque alí viviu un guerreiro chamado Manuel Costa, que tiña moita sona por combatirlas invasións angloholandesas. (Rfa. Xose Piñeiro 1981)

1.2. Moaña (N. Sra. Carme)

1.2.1. Moaña.- Chámanlle o río da Fraga, río dos Ladróns, porque nun sitio concreto de moito paso, había continuamente asaltos e roubos ás xentes que por alí transitaban. Nese paso, a cada beira do río estaban unha moa dos muiños pra facer fariña e unha aña que según o informante perdeu o significado. (Rfa. Recollida por Sebastian Juncal, do mestre Gumersindo Juncal con mais de 80 anos e falecido hai uns anos. 1988) (E difícil de concretar o topónimo "Moaña" xa que no caso de ser palabra composta, vale -moa- como raíz, pero aña so representaría a cria dunha ouvella, cousa sen sentido. A. Moralejo Lasso no seu libro "Toponímia Gallega y Leonesa", contempla a terminación -aña- con posibilidades de procedencia gala ou céltica, sen especificar un significado. De tódolos xeitos a súa orixe pode ser remota, xa que no ano 1237 documéntase unha donación do mosteiro de Lérez a ecclesia Sc. Martini fr Moania(*). (*) lsidoro Gonzalo Bango Toriso - Arquitectura Románica de Pontevedra. Ed. Fundación Barrie de La Maza.

1.3.Moaña (San Martiño)

1.3.1. Contan que un día raptaron a unha raiña e leváronna para o monte, alí morreu de pena. De aí ven-lle ó monte da Pena. (Rfa. do Colexio de Tirán).

2. LENDAS HAXIOGRAFICAS

2.1. Domaio

1.1 Pegada de San Pedro. Cando o demo tiña fame, baixaba convertido en cobra á praia da Borna para coller toda clase de marisco e o carrexaba para o monte. Unha vez alí, xantaba enriba dunha laxe até fartarse e despois dormíase a face-la digestión. Cadroulle pasar por alí a San Pedro.- O informante supón que Santiago- e ó mira-la cobra decatouse de que era o demo mutado e sen pensalo máis, pisouna co cabalo, causándose a morte. E dou a pisada con tanta forza que a ferradura quedou grabada na pedra. (Rfa. Xose Piñeiro 1981. Taboada Chivite recolle que o cabalo de Santiago deixou a marca da súa ferradura en moitos penedos do país. Tamén poden atribuirse á virxe o mesmo calcañal de S. Pedro).

2.1.1.1. O apóstolo S. Pedro era perseguido e fuxía a cabalo e ó chegar á Borna atopouse sen saída. Collen entón coso e brincou até alcanzar a outra beira da ría. No salto o cabalo escorregouse marcando unha impronta da ferradura que perdura deica hoxe. (Rfa. Fernando Alonso Romero 1.973).

2.1.1.2. San Pedro tiña por costume largar o aparello rasteando de terra cara o mar e, cáseque sempre tiña, lances en branco. Un día aparecéuselle Cristo, e díxolle: -Pedro, así non se larga. Debes facelo do mar para a terra. Pedro non dubidou un segundo, en facer tal como foi aconsellado, e mallou tal cantidade de peixe que quedou abraiado. Non podía arrastar polo cope, tendo que afincar os pés pra facer forza, e fixo tanta que lle quedou grabado o pé nunha rocha. (A dez metros da "Pegada" atopouse outra pena cunha impronta de ferradura. A lenda conta que anque chova endexamais cria musgos nin líquenes).

2.1.1.3. Como variantes destas lendas temos unha incompleta explicando que a "pisada de S. Pedro" foi producida pola caída cando corría co cabalo. Na pisada non medra herba nen musgo.

2.1.1.4. Outra, transforma a "San Pedro" nun guerreiro que fuxía dos enemigos. Para adiantar camiño apoiouse nunha pedra para pegar un chimpo. O saltar caeu e deixou grabada a pezuña nunha pedra. (Rfa. do Colexio de Reibón. 1986)

2.1.2. San Lourenzo. A lenda dí que San Lourenzo apareceu nunha pedra un pouco máis arriba da igrexa. O penedo ten grabadas unhas incripcións (é un petroglifo). Un día pasou un bispo e descifrando as inscripcións preguntou ós veciños se había por alí un lugar chamado Bandeira -pola similitude co dibuxo da pedra-. Despois tamén preguntou se había outro nomeado Cavada Redonda, ollando pras Coviñas e seguiu acertando coas Quintas e dous lugares máis que o informante esqueceu.

2.1.3. O Dezmos das Fabas. As fabas eran un dos poucos productos do campo que non pagaban dezmos á lgrexa. Nunha ocasión, o crego inxeniou un compló co sancristán, pois maxinou o xeito de cobrar o tributo polas fabas. Chegou o día no que a imaxe de San Sadurniño desapareceu da igrexa de San Pedro. Despois de facer varias rogativas o crego saíu en procesión cos feligreses entonando a oración seguinte: San Sadurniño, aparecedevós -berrraba o crego. O dezmo das fabas pagámolo nós -respostaban os feligreses o unísono. E craro. ¡Miragre! ¡Apareceu o santo!, xusto no medio das fabas sementadas nunha veiga. A partires de entón pagaron o dezmo moi religiosamente. (Referencia de Xosé Piñeiro, que leu o conto nun libro publicado en Bos Aires por Eugenio Paz e disque foi recollido duns escritos dos seus avós).

2.2.Meira.

2.2.1. San Bartolaméu. Un día estaban uns mariñeiros pescando preto da illa de Toralla (Canido), e ó descansar para face-la comida lles apareceu un mociño abordo. O cociñeiro do barco nun xesto moi humán achegoulle a vela do barco para se quentar. Dalí a pouco o patrón preguntou pola vela que desaparecerá. O cociñeiro respostoulle o que fixera con ela e como seguía sen aparecer, o patrón amarrou ó mozo ó pao e ó veleiro navegaba máis rápido que coa vela. Cando chegaron á illa de San Bartolameu o rapaz desaparecen. Máis tarde atopáronno na praia e poideron comprobar que era o mesmo San Bartolameu. (Rfa. Francisco Pérez Carballo. 66 anos. Colexio de Reibón).

2.2.2. Pedra de Morcegueira. E un enorme penedo, aburacado por dentro e apoiado noutro por un punto que a lenda dí corresponder ó dedo da Virxe e o día que retire o dedo ou caía o penedo será o fin do mundo.

2.3. Moaña. (San Martiño)

2.3.1. Monte da Pena.

2.3.1.1. As rochas da cima do monte da Pena, abríanse e aparecía unha virxe peiteándose e cantando. Toda persoa que pasaba por alí sentíase abraiada pola cantiga e dirixíanse como hipnotizada hacia a abertura, e o entrar pechábase, polo que a persoa, que lograba adentrarse, endexamais voltaba. (Rfa. Colexio de Tirán. 1986).

2.3.1.2. Tódolos días santos e máximo. no Nadal, a partir das 12 da noite abríase unha rocha no monte da Pena e saía unha frecha e deseguido unha virxe peiteándose cun peite de ouro. Para falar con ela había que ir pola noite e ó mencer voltabase a pechala porta da rocha, deica o próximo festivo. (Rfa. Colexio de Tirán 1986).

2.4. Tirán.

Os mariñeiros notaban cando viña un temporal porque lles aparecía no mástil máis outo, un reflexo, semellante a unha luminosidade que deron por chamarlle a luz de San Telmo. (Rfa. Colexio de Tirán 1986)

LENDAS HISTORICAS

Recurrindo novamente a Risco, éste danos unha terceira clasificación de lendas chamadas históricas que á súa vez subclasifica en lendas de fonda raigame popular, nas que poidan entrar todas aquelas que teñan caracteres míticos. E as de orixe non popular, procedentes de clases máis cultas, que interpelan coñecementos históricos ou connotacións alleas á cultura galega. Atendendo ás lendas históricas recollidas, coidamos fundamental desglosar este apartado atendendo os temas seguintes:

3.1 LENDAS DE ORIXE NON POPULAR.

3.2 LENDAS HISTÓRICAS DE CARÁCTER XERAL.

3.3 LENDAS DE MOUROS E MOURAS.

3.4 LENDAS DE SERPES, COBRAS, CULEBRAS.

3.5 O FOLCLORE DO MONTE DA PARALAIA.

3.1 LENDAS DE ORIXE NON POPULAR.

Prácticamente non existen grandes lendas mitolóxicas identificadas co Concello, pero sí cabe redactar aqueles que lle intercalaron valores históricos, mais cultos co folclore popular

3.1.1 Domaio

3.1.1.1. O Forte. Foi escenario dunha batalla naval contra a flota anglo-holandesa que chegou a desembarcar e ó intentar subir polo monte, foron danados con moitas baixas polas grandes pedras que deixaban bolear os nativos dende o alto da "Gorita". (Rfa. Xosé Piñeiro 1981. Intúese unha clara alusión ás escaramuzas do combate naval de Rande).

3.1.1.2. Praia de San Pedro. Foi esceario dunha grande batalla. (Rfa. Xosé Piñeiro. 1981).

3.1.1.3. Tesouro de Rande. Contan os vellos que o tesouro de Rande foi portado por carros do país, e alguns veciños apropiáronse de moedas de ouro que deixaron en herdanza, especialmente os veciños de Santa Cristina de Vilaboa.

3.1.1.4. O Castillo. O tráfico da ría era controlado e pechado por unha cadea que portaban dende os castelos erguidos cadansúa beira. O Castelo da Punta do Corvaceiro (Coveiro) foi desfeito ó carrexar os porpiaños en balandros pra construción dos peiraos do Areal en Vigo. (Rfa. Xosé Piñeiro 1981. E evidente que o informante conta con documentación literária da batalla de Rande e incluso ésta derradeira, mais que lenda é o feito histórico).

3.1.1.5. Domaio. O tal nome poidera ser de procedencia gaélica, o "DUM-AIH", que significa "pedra dos Lamentos", por cuio nome coñécese a pía que se acha no xardín da que chaman "Casa grande de Montealegre". (Rfa. Fernando Alonso Romero. Se ben esta lenda pode encadrarse nas etilóxicas, compre mais ben neste apartado xunto coa recollida de Moureira P. e Domingos A. no libro "Miscelánea Antroponimia Germánica en Galicia y Norte de Portugal" - Porto 1969-que nos di que o nome de Domaio supón un composto de Dom- ayo, co segundo elemento Germánico)

3.2 LENDAS HISTÓRICAS DE CARÁCTER XERAL

Resalta Taboada Chivite (2) o extraordinario poder de supervivencia de feitos relixiosos e fai referencia a ese animismo astral, describindo varios símbolos como os penedos, rochase laxes. Cicais o culto á pedra pode ser o máis prehistórico e dunha grande relixiosidade. Non esquezamos que a mámoa da Chan da Arquiña supera, segundo os derradeiros estudos, os 5.000 anos de existencia e representaba un culto funerario. As árbores e prantas eran outras expresións simbólicas amosadas polos romanos cando falaban dos bosques sagrados de Gallaecia e o mesmo refraneiro galego recolle infinitas propiedades medicinais, maléficas ou as espirituais das prantas. O sol e o lume, de propriedades purificadoras, relacionanse coas divinidades omnipotentes e son a figura principal dos cultos astrais. Alonso Romero (3) fala do solsticio de verán no S. Xoán como unha data na que o sol inicia un debilitamento progresivo cara ó inverno e apuntala co desexo campesino de axudar ó nacemento da deidade solar con fogueiras e ceremonias que poidan alonxar ás malos espritos que danan as colleitas. Pola sua banda Chivite, versándose en Estrabón dí que a lúa coas súas fases establece un ciclo vital de influencias en tódolos aspectos, sexual, agrícola, climatolóxica, matanza de animais, etc. Facendo unha relación de semellanzas entre deidades prerromanas coas grecorromanas, Risco (1) afirma que moitas lendas, tradicións contos e apoloxías, foron na súa orixe mitos. E destaca como Martiño Dumiense (S.VI), arremete contra o costume de por luces nas encrucilladas para "Chamar ó demo". Se a encrucillada era de sete camiños servía pra facer ritos de bruxeria. Cuevillas, segundo versiona Chivite, documentase nos Lares Viales, deidades romanas, para decir que tiñan propiedades curativas e de liberación e o cristianismo transformou colocando cruceiros nas principais encrucilladas. A matanza do porco pode acadar outra interpretación mitolóxica, de ritual funerário que ademais de producir alimentos, obtéñense amuletos pra previr o mal de ollos. Tamén suliña Chivite o falo como símbolo prehistórico orxiástico e de reprodución, e recurrindo a Estrabón e Silio ltálico dí que os páxaros teñen a súa interpretación nos voos e cánticos, tanto agoreiros como benefactores. Nas lendas castrexas, aparecen con certa frecuencia a galiña cos pitos de ouro e o galo negro como variante. Estes símbolos estranos aínda non acadaron unha explicación convincente por parte dos etnógrafos polo que presumen dunha xenéresis pregaélica. Hai outros espritos infernais: a man negra, o demo, o trasno, a santa compaña, etc. En conxunto persiguen fins maléficos e obscurantistas das xentes.

3.2.1. Domaio

3.2.1.1. Chan da Lagoa - San Lourenzo. Contan os máis vellos que no camiño que cruza dende San Lourenzo a San Adrián, na pasaxe Chan da Lagoa preto dunha gran pedra. A xente que ía de noite polo atallo aparecíalle un home que se puña a súa beira e lle facía compaña durante un traxecto curto, até chegar á Chan da Lagoa. Se a persoa ía polo camiño o home misterioso o acompañaba polo monte, e ó reves, se a persoa tiña medo e metíase no monte o home ía polo camiño, até desaparecer no regato. Dise dun valente que non tiña medo e ó pasar, cuns zapatos novos, chegou á casa con eles rotos, sen cordóns e non sabe por donde atravesou. O home misterioso sempre vestía con patalón marrón chaqueta negra e camisa branca e non se lle aparecía a todo mundo. Incluso nas pandillas non era observado por todos. (Rfa. do Colexio de Domaio 1986)

3.2.1.2. Castro de Montealegre 3.2.1.2.1. Cova dos Liñares. Pola parte Oeste do castro, tiña saída unha cova que atravesando a ría, procedía de Rande. E non era moi doado dar coa saida, polo que a xente tentaba pasala mellor dende Rande. Até hoxe non houbo ninguén que poidera atravesara, pois din que ó chegar á mitade do traxecto apagábase toda clase de luminosidade. (Rfa. Xulio Táboas 1981)

3.2.1.2.2. As cidades. Falando entretidas baixaban de Montealegre dúas mulleres, cando de súpeto, de entre os ramallos presentóuse-lles unha man negra. Mentras a primeira muller (que non se decatou da "presencia" camiñaba e falaba a outra, nada mais veu a man, caeu morta. (Recollido de Taboada Chivite. Ritos y Creencias Gallegas. A Coruña 1980).

3.2.1.2.3. Cova da Lóntrega. No monte ten cova a lóntrega que comunica o Castro coa Beiramar. (Os informantes coidan que é unha cobra, pero en realidade trátase, ó igual que en Tirán dunha londra, lontra "nutria". Mamífero carnívoro, con membrana interdixital, vive nas beiras dos ríos e alimentase de peixes).

3.2.1.2.4. O Castro. No Castro, dúas vellas sacaban tódolos días a asollar o ouro sobre dous cobertores.

3.2.1.3. Borna. Afirman varios veciños da existencia de dúas pedras escritas na praia da Borna onde se le "Deiqui o Codesal" e outra no Codesal que pon "Deiqui a cen metros". Segundo o comunicante intentouse descifrar a mensaxe rebuscando nun radio de cen metros por si aparecía algun tesouro e non deu froito a pescuda. (Rfa. Xulio Táboas 1981. Ousérvese a semellanza desta lenda coa relación dos tesouros que se dan cita no Ciprianillo).

3.2.1.4. Gagán (Xaxán). Din que no monte Gagán había uns encantos, onde os encantados asociaban as moedas na mañán de S. Xoán. Para desfacer dito encantamento tiñan que ir uns homes e un crego para ler un libro, coa condición de que non nomeasen a Deus para nada. Foron pois dous homes acompañados dun crego e outro medio parvo: Cando comenzaron a ler o libro co crego, apareceulle un home cun carro cheo de cartos e preguntoulles. - ¿Que queredes? - Diñeiro. Respostaronlles os homes que ían a desencantalo. - Ai, meu Deus, ¿todos estes cartos son pra nós? ¡Alabado sexa Deus!. Exclamou o menos espabilado. Tan logo como pronunciou o nome de Deus, cairon lóstregos, tronos é escomenzaron a chover e ventar, de tal xeito que levaron os muiños arrastro. Desapareceu o diñeiro e o crego morreu co susto da tronada. (Rfa. Rosa Alvarez Rivas. 70 anos. Colexio Reibón 1986).

3.2.2. Meira.

3.2.2.1. Torre de Meira. No castelo existe unha cova con dúas olas. Unha chea de ouro e outra de veneno. A cova era poseedora dun encanto que decía: "Entrarás e non voltarás". Se alguén era capaz de entrar e coller unha ola podían suceder dúas cousas: Se a ola era de ouro quedaría rico, pero se colle a de veneno morrería.

3.2.2.1.1. Cáseque no alto da torre, hacia o sur, onde hai agora un loureiro, había unha porta entre dúas pedras. Hai uns sesenta anos foron tres homes co libro de S. Ciprián e mentras un deles collía o libro ó reves leíao en voz alta, os outros dous, sentiron un ruido como se fora unha ringleira de carros. Un dos que cavaban dixo: -¡Válgame Deus, xa veñen os carros pra enchelos de ouro! E, o pronunciar a palabra "Deus", desaparecen todo ouro (1974).

3.2.2.1.2. Baixaban uns homes o pé do Castelo cando miraron unhas galiñas con pitos piando. Un dos homes foi a collelos pensando que serían dalgunha casa de Meira de Arriba e ó ter un pito na man convertíuse-lle en ouro. Asombrado, tratou de collelos e escapáronlle todos.

3.2.2.1.3. Na torre seica tivo lugar unha batalla. Na illa de San Bartolameu había unha fortaleza que defendían os da torre cando vían chegar piratas. Unha vez, o conde de Tirán estaba en guerra co de Meira e os soldados destruironlle a torre que segue en ruinas. (Rfa. Benedicto Boubeta Santomé. 60 anos Colexio de Abelendo).

3.2.2.2. Laxe Negra. Couso. Na noite de S. Xoan, sae unha galiña con pitos. (Na pedra desta lenda incompleta hai uns restos de grabados rupestres).

3.2.2.3. Landreira. Hai unha cova de mouros cun tesouro escondido. Nela había dous baúles, un cun tesouro e outro con veneno. E según se abrira, así quedaban, ricos ou mortos. (Rfa. do instituto Maria Soliño de Cangas, 1988)

3.2.3 Moaña (N. Sra. do Carme).

3.2.3.1. As Raiñas. O sur da fonte había unha pedra que ó petar nela soaba como unha campá, e dentro gardaba un tesouro, cunha galiña de pitos de ouro. (A pedra foi desfeita pra facer unha serra).

3.2.3.2. Broullón. Na noite de S. Xoán saía unha vella en Broullón a asollar unhas moedas de ouro e un home ó mirala achegouse. Achegouse tanto que desaparecen. Din que é un encanto por obra do demo. (Rfa. do Colexio de Reibón, 1986)

3.2.4 Moaña (San Martiño)

3.2.4.1 Outeiro do "Coello". lndo hacia Cela, había unha fonte que chamaban de San Lourenzo. O día da onomástica, aparecía unha galiña con doce pitos e desaparecían a pouco de sair. (Rfa. Maria Barcia Pérez. 46 anos. Colexio Reibón 1986)

3.2.5 Tirán

3.2.5.1. Cova da Londra (Lontra). A cova chegaba até o monte dos Remedios e estaba habitada por unha lontra, animal peludo con garras e fortes dentes que rompía os aparellos dos mariñeiros e comían "á xente". (A cova está debaixo mesmo do cimenterio de Tirán, e coa pleamar chega a entrar auga nela. Na festa de S. Xoán que se celebrou sobre ó 1965 ou 1966, (non é seguro o ano). Un grupo de mozos e mozas baixaron á praia, facendo apostas para introducirse na cova. Cando os máis atrevidos meteronse nela, a sorpresa foi moi grande ó comprobar un resplandor bermello emanado dende o fondo. O acceso a esa luz era tan estreito que apenas cabía un brazo. As hipóteses que se barajaron da procedencia desa luminosidade foron moitas. A máis acertada sería o "Lume factuo" emanado dos osos caídos do cimenterio).

3.2.5.2. Castro dos remedios. O pé do monte, na Carrasqueira, din os vellos que había unha cova que chegaba até o cruceiro que hai na parte Noroeste. Un mozo de trinta anos asegurou que entrou nela e ó chegar a uns douscentos metros non puido seguir por facerse estreita.

3.3 LENDAS DAS MOURAS / DOS MOUROS

A menudo a lenda está vinculada a un xacimento arqueológico ou monumento religioso. De feito as recollidas nos xacimentos castrexos teñen unhas carecterísticas comúns, sendo as máis representativas as de mouras / mouros. O descoñecemento da historia que poideran ter os informantes sobre os nosos antepasados fai que a cultura popular o que máis aló se remonta é "ó tempo dos mouros". Percurando o significado etnográfico temos a Risco que define as mouras, donas, mouros, como ritos pagáns, de vestigios prehistóricos que semellan símbolos da mitoloxia nórdica e centroeuropea e, que popularmente coñécense como fadas. En suma son seres sobrenaturais que non pertenecen á nosa especie. As mouras e mouros (4) son seres "morenos", "escuros", históricos e son os antepasados que construiron os monumentos antigos, alguns ainda cun encantamento de albergar tesouros. Eran os grandes protagonistas da mitología popular que os van delimitando i encadrando segundo as circunstancias do período que se narre. Así descríbense como entes non cristianos, pero pola contra poseen grandes riquezas e poderes, que axiña ofreceu a troques dun desencanto moi doado. Sen dúbida pode tomarse como unha variante da figura goethiana de Mefistófeles sen os poderes diabó- licos e maléficos. As mouras, mulleres en xeral de singular beleza, soen ter moita relación cas augas das que Chivite (2) intúe como reminiscencias das divinidades acuáticas "ninfas" ás que a tradición popular transforma en mouras, doncelas, donas, mozas. Alonso del Real (4) paraleliza as lendas das mouras que aparecen peitándose na noite de S. Xoán, cun vello ciclo mitológico do mundo mediterráneo en relación coa fertilidade. O que si é indiscutible é o significado das mouras e a influencia do baixo medievo, entendendo como unha necesidade de riqueza polo campesinado que pola propia condición endexamais chegarían conquerir. A saber si estas lendas teñen reminiscencias coa deusa Fortuna.

3.3.1 Domaio

3.3.1.1. Poza da Moura.

3.3.1.1.1. En tempos remotos viviu no lugar unha fermosa xoven, muller de cabelos longos e loiros que se peiteaba cun peite de ouro. Polo serán sumerxiase na poza e emerxia ó día seguinte para sentarse na laxe e cantaba unhas melodiosas cantigas. Polo mediodía asollaba o millo recollido que se convertía en ouro. Certo día cando os mozos baixaban cos rebaños, unha cabra acercouse para comer o millo. A moura p ra espantar ó animal tiroulle o peite de ouro, que o recolleu o zagal. A moza correu tras del para recuperalo, cousa que non foi capaz. Logo díxo-lle, "anda rapaz, que levas peite para os teus fillos, netos bisnetos e tataranetos. Houbo outro mozo que prendado da moura prometeulle o que fora para desencantara. A moura seica lle dixo: -Se queres desencantarme debes ser valente, e vexas o que vexas ou oias o que oias, non te asustes. Quédate e axúdame. Así o fixo, pero o rapaz, nas primeiras probas, ó ver rodando hacia él unhas rodas de muiño, asustouse e fuxiu, evitando asi o densencanto. (Estas lendas están recollidas dunha recomposición, feita por Celia Sanjorge, no Faro de Vigo, do 19/1/1985 que aparte da súa interpretación, presenta valores etnográficos válidos).

3.3.1.1.2 Tódolos días pola mañán cedo, saía da pozo unha moura de longos cabelos que despois de peitealos ben, deixaba o peite de ouro tras dela, botándo horas enteiras asollándose. Correuse o rumor por Domaio que de que o peite tiña un encanto. Un día un mozo agardou achantado toda noite. A moura sen se decatar da súa presencia, repetiu a faena de sempre, deixando o pois o peite detrás dela e deitándose na laxe, intre que aproveitou o rapaz para achegarse paseniño, sen facer ruido, até collelo. Foi entón cando botou a correr sen parar e sen mirar para atrás, pois sabía que se o facía quedaría sen encanto. O chegar a súa casa gardou o peite nunha arqueta. O cabo duns días foi comprobar se seguía no mesmo sitio, e atopouse coa sorpresa de que o baúl estaba cheo de ouro. (Rfa. Xulio Táboas 1981)

3.3.1.1.3 Na noite de San Xoán saía da poza unha moura agardando ó mencer para asollarse.

3.3.1.1.4. Fuxindo das guerras da -Reconquista (suposición do informador) chega a Domaio un príncipe mouro e a súa filla moi fermosa. Foron vivir para o monte onde mantivo cautiva a filla pra que ningún a mirase. Co paso do tempo, un pastor chegou a coñecela e mesmo chegaron a namorarse. O pai mouro ó decatarse das relacións, irouse moito e rabexado dou morte ó zagal e máis ó seu gando. De diante tal arrepiente acontecemento a princesa fuxía anguriada sen parar até chegar ó río da Pasaxe e alí, desesperada, decidíu afogarse nunha poza moi profunda labrada pola caída da auga. Non se sabe si chegou a afogar, pois contan os nosos vellos que en certas noites do vran, teñen escoita-do como uns choros ou suspiros de muler, pero ó achegarse para mirar quen era, tiñan a sensación de que alguén se sumerxía naquela poza sen fondo. (Rfa. de Xosé Piñeiro, 1981.)

3.3.1.1.5 Na poza da Moura vivía unha sirea moura que cantaba moi ben e co seu canto prendaba a todos aqueles que se lle achegaban. Un día, un home chamado "Carroque", sen que a moura sa decatase, achegouse e rouboulle o peite do ouro. Enrabechada polo engado, mataba a tódolos homes que topaba, até que un día desapareceu, e endexamais se soupo dela. "Carroque" vendeu o peite polo que lle deron moitos cartos. (Rfa. Recollido do instituto Maria Soliño de Cangas. Esta lenda fai unha alusión as sireas que teñen vincula-ción as legendarias Nereidas, divinidades mariñas da mitoloxiá grega)

3.3.1.2. Monte Faro. Contan que hai covas de mouros (O pé do Faro está o monumento megalítico da mámoa da Chan da Arquiña).

3.3.1.3. Cavada do Salgueiro. E unha zanxa rectangular de vintecinco metros de longo. Nunha das cabecearas ten esteos caído. O seu fondo pasa ben dos dous metros. A lenda dí que foi vivenda dos mouros. (Ainda que é improbable, poidera tratarse dunha mámoa).

3.3.1.4. Praia da Borna. De seguido da praia da Borna está a punta da Moa, refuxio dos mouros.

3.3.1.5. Cruceiro de As Vaqueiras. Debaixo do Cruceiro está a cova de mouros. Dise que apareceu a Santa Compaña.

3.3.1.6 A Garita dos Mouros Había neste lugar unha fonte con sete canos de Ouro e un veciño de Domaio pretendeu apropiarse deles pero non debeu ser capaz. Cando voltou estaba espantado de sufrir un encanto, pois asegura que entrou pola mañán e saiu pola noite, e él pensa que estivera dentro solo unha hora. A fonte desaparecen cando os franceses expulsaron ós mouros. (Esta lenda, ainda que foi recollida en Meira, debe corresponder á "Jurita" de Domaio).

3.3.1.7 A Gorita. Era unha espécie de torreta-vixía feita polos mouros. A vinte pasos da Gurita (Jurita como decote lle chaman) está soterrado un tesouro que ninguén atopou. Hoxe está desfeita por levar os porpiaños para pozos e casas. (Rfa. Xosé Piñeiro 1981).

3.3.2. Meira

3.3.2.1. Chan da Areda. As cidades.

3.3.2.1.1. Estaba pastoreando un rapaz cando lle apareceu unha moura roxa, moi fermosa e peiteándose díxolle. -¿Rapaciño, virás mañán ó monte cas ouvellas? -¡Virei, sí señora! díxolle o rapaz. -Pois toma este ramiño e ven aquí ás doce. Miraras bolear un penedo tan grande coma un pé de muiño, non lle teñas medo, xa que o tocarlle co ramiño desfaráse en ouro. O seguinte día, foí o rapaz ó monte. O chegar as doce acontecen tal como dixera a moura, pero o rapaz o mirar que o penedo víñalle enriba, tomou medo e fuxíu berrando. Mentras, o penedo seguía boleando até meterse no río de Meira (Muiño do Coto). Cando a pedra chegou ó fondo do río, da terra saíu unha voz que exclamaba: -¡Ai meu Deus, até agora saía cada ano a peitearme, a partir de hoxe, sairei cada cen!.

3.3.2.1.2. Hai unha cova que fixeron os mouros que chega até a illa de Ons.

3.3.2.2. Torre de Meira.

3.3.2.2.1. Vivía no monte un matrimonio de mouros. Cando a moura estaba a punto de ter un fillo, o home saiu urgentemente a buscar a parturenta. Esta ó chegar a súa casa, asustouse. Pero a pesares de todo conseguiron un bo parto. Xa rematado, o mouro quíxo-lle pagar e a parturenta non llo aceptou, quixo facelo gratuitamente. Entón o mouro díxolle. "Eiquí ten este tronco, cando queira algo, veña a co-llelo que é unha gran tesouro". (Segundo o informante a moura chámase Olga e o seu home Xan. Tiveron unha nena que foi bautizada en Meira) 1974.

3.3.2.2.2. Na torre viviron os mouros e comunicáron-se co monte Paralaia por unha cova que foi cortada ó facer a carretera da Fraga.

3.3.2.2.3. Na chan das Corredouras estaba a entrada dun túnel que comunicaba co Castelo. Por alí saían os mouros para facer instrución.

3.3.2.2.4. No castelo dos mouros, había unha mina que comunicaba coa Paralaia e ían os mouros por ela. Din que os mouros deixaron ouro e prata no castelo encantado. En tempos antigos entrou un mozo na mina e desapareceu. Para desencantalo hai que ler o libro de San Ciprián ó reves. (Rfa. Maria Costa Rúa. 72 anos. Colexio Reibón,1986)

3.3.2.2.5. Outeiro da Grela. Outra das variantes da Torre de Meira. Di que os mouros deixaron os tesouros na Cova e na mañán de San Xoán saían unhas fadas que se sentaban a peitearse con peites dourados sobre unha manta brillante. (Rfa. de Mª Bermúdez O Campo. 77 anos. Colexio de Reibón. - Tamén apuntou que o axuntamento estaba no barrio dos Carballos. Refírese ó axuntamento constitucional de 1836).

3.3.2.2.6. No castelo que estiveron os mouros hai unha porta de pedra que garda un tesouro. A porta foise enterrando co curso do tempo. Pódese abrir lendo un libro o revés que ninguén sabe quen o ten. Un vello afirmou telo nas súas mans e ensinoullo a un amigo e léndoo ó revés como decía a tradición, a xente andaba cos pés para arriba. (Rfa. Colexio de Reibón, 1986)

3.3.2.3. Monte Sobreira. No outo do monte Sobreira, unha moura saía a peitearse, tendo diante dela un saco que relucía coma o ouro. Nunha ocasión achegouse un pastor e ó estar moi perto, escomenzaron a sair do saco porquiños de ouro. A moura o desatarse da presencia do pastor tirou o peite e desapareceu todo.

3.3.2.4. As Fontiñas. Raibón. Nesa paraxe viviron os mouros.

3.3.2.5. A Landreira. Houbo unha familia que se levaba ben cunha familia moura. Un día a muller foille pedir fío á moura para coser roupa. A moura deulle un cachiño tan pequeno que a outra estrenada dixo que non lle chegaría para coser nada. A resposta da moura foi contundente e díxolle: -"Non te preocupes que terás fío para toda a túa vida". E así foi, coseu e coseu e sempre tiña fío. Certo día, unha veciña achegouse para pedirlle un cacho de fío e ésta díxolle: -Vou darche un anaco deste que me deu a moura e nunca ten remate. Pero resulta que o fío acabouse. (Recollido do insituto María Soliño de Cangas, 1988)

3.3.3. Moaña (N. S. do Carme)

3.3.3.1. O Rosal. Un mouro doulle o amo da casa-grande do Rosal un turbante de seda e díxolle: - Se o amarras á cabeza, mañán terás todo canto poidas desexar. O amo do Rosal, foi desconfiado e amarrouno a unha nogueira. O día seguinte non estaba o turbante nin a árbore. (Rfa. Aurelia Alvarez. 78 anos 1974. No Rosal apareceu cerámica negra de galaico-romana e medieval.)

3.3.3.2. Os pañeros. Hai unha cova debaixo dunha pedra moi grande. Tería uns trinta metros e nela viviron os mouros. Hoxe está tapada pola terra. (Rfa. Colexio de Reibón, 1986).

3.3.4. Moaña. (San Martiño).

3.3.4.1. Monte do Agudelo. Na fonte Seca, debaixo do Agudelo, tódolos anos pola noite de S. Xoán, saía unha moura de cabelos dourados a peitearse e cando miraba a alguén desaparecía. Din que foron Manuel Pena e Agustín Chapela ás 12 da noite cun "Cipranillo", que era da facheira de Broullón, a buscar un tesouro, e canto máis cavaban, máis sabandixas saían, até que fuxiron arrepiados.

3.3.4.2. Campo das Toupas. (a 200 m. da Cruz da Maceira). Un home foi ó campo e saiulle unha moura que lle dixo: -Ven mañán, ás doce do día, atoparás unha sabandixa moi grande. ¡Non teñas medo que teras un gran tesouro! O día seguinte, o home levou con él un crego que portaba un ciprianillo e outros manuscritos. Mentras o crego ía cavando e sacando ouro ata escoitar unha ringleira de carros. (?) O cura ó mirar tanto ouro dixo: -¡Ai meu Deus! ¿Todo isto para nós.? E ó decir isto, desapareceu todo.

3.3.4.3. Os Torreiros Broullón. Na noite de San Xoán, un piñeiro púñase da coor do ouro.

3.3.4.4. Fonte-Bieita. Na mesma fonte había un túnel que chegaba ó campo da Feira en Abelendo. Si se falaba dende abaixo, ouvíase perfectamente arriba (aproximadamente 1 Km.). O túnel pasa por debaixo dos Ladrados. (Rfa. Virtuosa Núñez, 1974).

3.3.4.5. Cruceiro. Contan os vellos que a lgrexa foi feita polos mouros que están soterrados no cimenterio vello, entrando á esquerda.

3.3.4.6. A Meixoada. No camiño vello que ía de Moaña a Bueu, pola noite de S. Xoán, saía unha moura coas mantas cheas de ouro para asollalas. (Cando se refiren "asollar" de noite, queremos entender que agardarán ó mencer para recibir os primeiros raios solares)

3.3.5. Tirán.

3.3.5.1. Castro dos Remedios. Na noite de S. Xoán saían unha velliñas a asollar mantas cheas de ouro. Nesa noite, ninguén quería pasar por alí por medo á un encanto.

3.4 LENDAS DE SERPES, COBRAS, CULEBRAS.

Tódolos etnógrafos trataron en importancia éste tema. Chivite (2) fala da serpe como xenio proctetor das fontes da vida e da santidade e dí tamén que a moura- serpe (muller-cobra), ven representar ós espritos dos mortos que encarnan os antepasados da casa. Risco recurre a obra "Ora Marítima" de Rufo Festo Avieno, recollida dunha fonte grega moi antiga, e asumindo os estudos de Cuevillas e Bouza Brey, interpreta que tódalas creencias das serpentes proceden da invasión dos Saefes, tribu celta que tiña a "culebra" por totem ou deus (1)(2). E un animal fácilmente ligado á auga, á muller e a todo o feminino, sensualidade, fertilidade etc., dándose a dualidade de poder ser un becho benefactor ou mesmamente perigoso.(4). Calo Lurido e Rodríguez Casal, apuntan a posibilidade desa relación auga- fertilidad-Lúa, que veña dende o Neolítico. Tamén aportan outras ideas religiosas da serpe que poden entrar noutras etapas diferenciadas como a Edade do Ferro e Castrexo (5). A representación na arte celta como gardadora de tesouros ocultos ten un senso cósmico en relación co arco da vella, lóstregos, camiño de Santiago –tamén chamado noutros lugares camiño da serpe-. Debido á muda da pel e trabarse o rabo, da idea de inmortalidade e rexuvenecemento. E símbolo de alma por poder vivir nos sepulcros. Ten valores negativos de elementos demoníacos e outros positivos o morar soterrada gardando tesouros. Foi símbolo de curación, os farmacéuticos a usan no emblema. Aparecen asociadas a héroes, a deuses e a figuras máxicas demoníacas. Entra na mitología a partir do Xénesis para tornarse en animal maldito(51. Abondan as lendas das serpes nos castros e as súas representacións grabadas nas rochas, petroglifos que en conxunto deron lugar a un indeterminado número de rituaís, cultos, enigmas, etc.

3.4.1. Meira.

Laxe dos Viveiros.

3.4.1.1. Na mañán de S. Xoán, ó sair o sol, aparecía unha moura a peitearse e asollar-las sabas cheas de ouro. Pouco antes do mencer, unha muller mirouna e ó desatarse a moura, díxolle que voltara á mesma hora do día seguinte que atoparía convertida en cobra para enroscárselle ó corpo até darlle un bico na cara e que non tivera medo, pois tería a súa felicidade. Foi a muller ó día seguinte e acontecen tal como llo dixera mais no intre de darlle o bico a muller arrepiou-se, facendo fuxir á cobra que non voltou a sair. A pedra ó pisala sona valeira. (A lenda sitúase perto do petroglifo de Pozo Garrido)

3.4.1.2. Lontreira. Unha moura que vivía na Lontreira, namorouse dun home da bisbarra, pero ó estar encantada non podían convivir. En certa ocasión a moura propúxolle desfacer o encanto decindolle. Se queres desencantarme, ven esta noite, ás doce ó meu xardín e atoparasme trocada en serpente, pero cumprirás estes dous requisitos: O primeiro que non o saiba ninguén e o segundo que non nomees a Deus para nada. As doce da noite estaba puntualmente o home no xardín cando lle apareceu unha serpente enorme. A primeira reacción foi de exclamación. -¡Meu Deus! Nese intre a serpente transformouse en muller e o único que dixo foi: -¡Home, dobrácheme o encanto! (Rfa. sacado do instituto Maria Soliño de Cangas, 1988).

3.4.1.3. Caiagua. Na fonte de Caiagua, saía pola noite de San Xoán unha muller a peitearse cun peite de ouro. Para desencantala había que ser moi valente porque aparecía en forma de serpente e había que levar unha bola de pan e metela na boca. Tamén decían que había ouro, pero non se podía nomear a Deus, senón desaparecería todo, por ser obra do demo. (Rfa. Colexio de Reibón, 1986).

3.4.2 Moaña (N. Sra. do Carme).

3.4.2.1. Costa Grande-Berducedo. Na noite de San Xoán, saía ás 12 en punto un culebron. O que o collera tería moito ouro. 3.4.3. Moaña (San Martiño).

3.4.3.1. Monte da Pena. Na pedra da Pena había unha doncela enfeitizada en serpe por unha bruxa, quen lle dixo que voltaría á forma normal, cando unha persoá lle dera un bico. Así a serpe aparecíallese a tódolos lugareños coa esperanza de conquerir algún bico, cousa moi difícil porque fuxían todos ó mira-lo seu aspecto. Desolada, quedou chorando a súa amargura. Pero din que un neno ó vela, deulle tanta mágoa, que se achegou e bicouna, e así recuperou a súa forma primitiva quedando enormemente agradecida da inocente criatura. (Maria do Carme Rodríguez, 38 anos - Colexio Abelendo)

3.4.4. Tirán.

3.4.4.1. Monte dos Remedios. No Castro dos Remedios ergueuse unha ermida adicada a N. Sra. dos Remedios, noutrora chamada a Virxe do Castro (Século XVII). Diante da porta principal da capela atópase unha pedra cáseque esférica posta alí adrede e conserva unha crara grabación serpentiforme. Isto deu lugar á formación de moitas lendas que na realidade son variación unhas doutras.

3.4.4.1.1. Tódolos anos polo San Xoán, despois de apagarse as fogueiras, aparecía, no monte dos Remedios unha muller vella, sentada na pedra que hai diante da capela. A súa postura inmóvil, e cun bastón na man, solo era alterada cando algún se acercaba. O ir o seguinte día para intentar localizala, atopába-se unha gran serpe movéndose arredor da igrexa. Segundo dí a xente, a vella foi quen matou a serpe que está grabada na pedra. (Rfa. do colexio de Tirán)

3.4.4.1.2. A pedra tiña un xeroglífo e a serpe convertíase en bruxa.

3.4.4.1.3. A serpe aparece enriba da pedra e asústa-se ó mirar alguén.

3.4.4.1.4. Cando aparece a cobra na noite de S. Xoán, deseguido aparecen bruxas que brincan arredor da ermida, para desaparecer no mencer. (Variantes recollidas no colexio de Madreboa-Tirán 1986).

3.5 O FOLCLORE DO MONTE DA PARALAIA.

O por qué facer un capítulo monográfico sobre a Paralaia, ben dado simplemente por ser o lugar que máis lendas aporta, e segundo pola sensación de máis tradición observada nas campañas de recopilación folclórica. A Cova da Paralaia atópase debaixo duns enormes penedos no outeiro do mesmo nome. Está situada no Oeste do Concello, punto lindante coa parroquia de Santiago cle Ermelo (Bueu). Perteñece á parroquia de S. Martiño de Moaña. Popularmente fálase da cova como un refuxio utilizado aquel entón polos mouros, ou para gardarse os zagales adicados ó pastoreo e incluso din que foi utilizado como escondite durante a Guerra Civil. Tense recollido varias lendas tipificadas de procedencia castrexa pero curiosamente os vestixios máis próximos desta cultura atopámolos no monte da Pena e no castro de S. Martiño, que ainda quedan distantes. Somente se documentan restos de mámoas por detrás do monte, na Chan de Ermelo. (6). Vários informantes deron descripcións ambiguas, sendo a mellor detallada a dada no 1974 por D. Remixio Xiráldez quen dixera estar dentro despois de baixar dous escalóns labrados na pedra. A entrada tiña uns dous metros de altura, seguida dunha bóveda moi grande onde convertían varias galerías. Esta información coincide con outra recollida no Concello de Bueu que di que a cova tiña un ensanchamento e a 10 metros da entrada partían catro ou cinco galerías e nunha había unha pedra con debuxos. Tamén di que a cova foi obstruida hai pouco. Foron moitas as ocasións nas que o Grupo Arqueolóxico tentou percura-la entrada descrita sen resultados positivos. Aínda máis, algúns dos guías que aseguraban coñecela afirmaron que a cova foi abatida por un corremento dos penedos, fechando o paso ás galerías e quedando somentes unha cavidade para acoller sete ou oito persoas en incómoda posición. Esa foi a única cova atopada. Si os árabes (mouros) apenas estiveron en Galicia, o topónimo Paralaia ben semella desta cultura; non obstante Cesar Varela(7) opta por ser unha variante de paralaxe (pedra-laxe). Fonéticamente "pedra" deriva a menudo en "pera", non así "laxe" en Laia. E máis aceptable a procedencia de pedralar que podería significar pedra-casa si se relaciona coa cova, ou pedra-lareira si atendemos a orografía dos penedos. E inclu-so no senso de culto podería ser Peralaia ou "pedra dos lamentos" que xunto coa de Domaio sería a segunda atopada en Moaña. O significado etnográfico antropolóxico que poidan ter as lendas da Paralaia, xa quedaron exemplarizados nos capítulos anteriores polo que neste apartado clasificaranse as relacionadas directamente coa cova e as vinculadas con penas, laxes e que pola sua proximidade encádranse no mesmo contexto do monte a tratar.

3.5. PARALAIA

3.5.1. Lendas relacionadas coa cova.

3.5.1.1. Din que a cova ten comunicación subterránea con outros lugares significativos como As cidades en Meira, cova da Lontra en Tirán, etc.

3.5.1.2. O entrar na cova mírase unha monxa vestida de branco que está tecendo. Neste lugar viviron os mouros. (Rfa. Filgueira Valverde F. / García Alén A. "Materiales para la carta arqueológica de la provincia de Pontevedra. Museo de Pontevedra 1953).

3.5.1.3. Na noite de S. Xoán, sae unha moura vella a asollar ouro nunhas mantas e, se alguén se asomase e dixera "Pipar do Saco", a vella encheríallo de ouro.

3.5.1.4. Moitas veces, de noite, aparecería unha luminaria que era o anuncio dunha morte.

3.5.1.5. Dentro da cova había un tesouro gardado detrás dunha porta. Para abrila tíñase que ler un libro ó revés.

3.5.1.6. Dentro da cova había dúas portas: Unha chea de ouro e outra de veneno e para facerse rico había que presentarse ás 12 da noite de "Noiteboa" e agardar a saída dun culebrón, lendo sempre o libro o revés.

3.5.1.7. Dentro do buraco ouvíanse uns ruidos, eran dos mouros que vivían debaixo do piño da cova.

3.5.1.8. As 12 da noite de S. Xoán sae da cova unha princesa moura a peitearse. Para desencantar o tesouro que alí había, tíñase que entonar unha cantiga, cuio comenzo decía. ¿Que fas aí vella moura, cos pañales cheos de ouro? Perdeuse o resto da cantiga, pero outro informante asegura que era así. Paralaia, Paralón Deixache a miña alma e o meu corazón.

3.5.1.9. Un home, ó pasar pola canexa da Paralaia mirou un mouro o pé da cova. O mouro faloulle e díxo-lle que estaba encantado e para desencantalo tiña que volver mañán cun saco e que él convertiríase en cobra e se lograba metala no saco, rompíase o encanto e premiaríano con grandes fortunas. O seguinte día, o home foi cun amigo, pois só tiña medo. O chegar as doce da noite, mentras o amigo agardou un pouco máis abaixo, o home foi á cova e ó mirar a cobra abríu o saco e púxoo o ras do chan para collela, entón comenzaron a entrar moitos bechos, sapos, cobras, lagartos, sabandixas.... O mirar toda aquela bicheria, tomou medo e fuxíu espantado. O amigo ó miralo tan pálido, preguntoulle ¿Por qué fuxes? -¡Veño asustadísimo, pois aí enriba hai un culebrón coa boca aberta e cuns dentes moi grandes e unha bichería que é para espantarse! -¡Bueno, non será para tanto! Vou mirar que pasa, dixolle o amigo que subindo a cova mirou tantos bechos, e polo que lle contou, deitou o saco e encheuno. Logo levouno ó lombo ate a casa. Alí abriuno con moito coidadiño e quedou sorprendido porque estaba cheo de ouro.

3.5.1.10. Cando na cova da Paralaia, saía unha vella asollar o ouro, no Agudelo saían os mouros. (Rfa. Virtuosa Núñez, 1974)

3.5.1.11. A remates do s. X cando chegou Almanzor a Galicia, destruíu por completo a cidade de Santiago. A lenda conta que cando os árabes remataban de saquear as cidades e pobos de Galicia, gardaban tódalas riquezas nunha cova, pero ninguén conseguá ve-los; pois din que quen entre na cova non poderá voltar. (Recollido no instituto "Maria Soliño" de Cangas, 1988.

3.5.1.12. Decorria o ano de 1895, cando chegou un mouro ó pazo de O Rosal a pedirlle á "Mona", dona da casa grande, un carro de bois para ir ó buraco da Moura Paralaia. A Mona, ademáis do carro prestoulle dous serventes que foron testemuñas do acontecido. Contaron éstes que cando entrou o mouro na cova, díxolles que agardaran fóra. Nada máis adentrarse comenzou a ventar, chover e tronar durante media hora ate sair o mouro cunha figura ó lombo que dixo corresponder a un santo. Despois de metela no carro, baixaron deica a praia da Xunqueira. Alí baixárona até o mar e o mouro montouse nela, e nunca máis se supo del. Pasado un ano a señora "Mona", recibiu un agasallo do mouro. Era un paquete cun pano de seda vermello dentro, xunto cunhas letras de agradecemento polo carro e os criados. Para acordarse dél debía amarrar o pano no sitio que quixera. Cousa que fixo cunha nogueira que lle tiña aprecio. Según contan amarrouno a unha ponla e ó día seguinte desapareceu. (Ref. Xosé Francisco Pérez Blanco, 34 anos. Colexio de Reibón, 1986).

3.5.1.13. Pola fogueira de San Xoán saía unha princesa moura, do buraco, moi guapa. Ela lavábase e peiteábase coas augas do mar que alí chegaban. Os que intentaban mirala non voltaban. (Rfa. Colexio de Reibón, 1986).

3.5.1.14. Hai quen di que se entras na cova podes ir ate Darbo. Pola noite de San Xoán saía unha fermosa muller de longos cabelos dourados, toda vestida de branco, portando unha palangan e un peite de ouro puro. O que lle tire unha pedra e consiga facerlle sangue, terá todo ouro. Pola contra, se non lle acada ou non lle fai sangue quédase encantado para sempre. (Rfa. colexio de Reibón, 1986).

3.5.2. Lendas dos arredores da cova.

3.5.2.1. No monte da Paraiaia e no Libureiro (Cangas) viviron os mouros, os cales ó marchar decían. Paralaia, Paralaia, ¿onde están nosos intereses? Paralaia, Paralaia, ¿onde están os intereses dos nosos tartarabós? Estes mouros ó marchar para súa terra deixaron nos lugares que viviron, diñeiro encantado,que caducaba ó cabo de certo tempo.

3.5.2.2. No monte da Paraiaia, din que había un encanto, outro na fonte de Senebal e outro na Serra de Coiro. Na Paralaia decían que vian unha muller peiteándose, pero cando alguén quería fixarse ben, desaparecía. Cando foi a guerra de Melilla, os mouros reclamaban estes tres sitios, porque afirmaban que tiñan minas de ouro alí. (Recollida no Concello de Bueu).

3.5.2.3. Dentro dunha buraca, enriba da cova, hai un marqués encantado en forma de estatua de muller sentada sobre as pernas dobladas e susceptible de abrirse en dous cachos. Para desencantalo tiña que ir unha rapaza virxe de 15 a 18 anos, coller unha espada que está dentro da buraca e lanzarlla a estatua, e entón está fenderíase ó medio quedando o marqués desencantado. (A buraca pode corresponder a unha pía, denominada "Cunco do Frade" e fai de referencia entre os lindes de Ermelo e San Martiño).

3.5.2.4. Na Pedra Escorregadiza, os mouros asollaban o ouro. A pedra tiña un buraco que estaba sempre cheo de auga. Cando subía a marea, tamén subía o nivel de auga da buraca, e cando a marea baixaba, na buraca producíase o mesmo fenómeno.

3.5.2.5. Perto da cova atópase. fendida a pedra do Mediodía. Un día cadrou pasar por alí un rapaz de Cela e mirou beillar a dúas princesas encantadas e o curioso rapaz preguntoulles que facía alí. Elas respostáronlle que eran fillas do rei de Provenza (Francia) e estaban alí por mor dun encanto feito por un "jalife" que as deixaba sair cada cen anos. Se quería desencantalas, tería que ir ó outro día e coller dúas cobras que sairían do mesmo sitio e que non se asustara do que fixeran, aínda que se lle achegaran pois eran moi ricas e ó quedar desencatadas daríanlle moito ouro. O rapaz foi ó día seguinte e cando mirou as cobras asustouse e exclamou: ¡Váigame a Virxe do Pilar!, entón as cobras cairon moribundas. O rapaz adentrouse nunha buraca e mirou moito ouro, longo entraron as cobras moribundas, e dixéronlle: -¡Se non querías desencantamos, escusache vir a facernos dano, xa que até agora saíamos cada cen anos, agora non volcaremos sair deica a consumación do mundo. E o decir isto desapareceron elas e máis o tesouro. (Esta presenta elementos extranos coa cultura galega, como Provenza, Virxe do Pilar e incluso a "consumación do mundo" é un término pouco común nas nosa lendas).

3.5.2.6. Un home, con poucas gañas de traballar, estaba tomando o sol arrimado a un valado, entón achegóuselle outro, ben composto de sombreiro e bastón e preguntoulle: -¿Queres gañar vinte pesos? -¿Que teño que facer? respostoulle medio sorprendido o paisano. -Quero que me fagas un recado ó monte da Paralaia. Entón o home que estaba estribado no valado díxo-lle que tiña que comunicallo á súa muller cousa feita de inmediato e que mereceu a seguinte reprimenda da muller. -Piligrín, vago, borrachón, levas un ano sen traer un peso á casa, comendo da sopaboba e aínda mo ves a preguntar. Entón o home foi onde estaba o cabaleiro, quen lle rebaixou a oferta a quince pesos. -¡Ah!, entón teño que comentalo coa mulier. Easí entre ir e vir, foise reabaixando ate chegar a cinco pesos. -Dame acá os cinco pesos, non vai a ser que perda todos, dixo o foigazán, e logo preguntoulle. ¿Que teño que facer? O chegar á Paralaia, chama pola miña sorte e dille que non teño onde meter tanto carto. Logo emprenden o camino paseniño, e unha vez arriba, berrou pola sorte do cabaleiro, aparecéndolle unha fermosa moza, cargada de xoias, de arriba abaixo, quen despois de recibir a mensaxe díxolle: -Dille que a súa sorte é tan grande que sempre terá moitos cartos. Dito isto a visión desapareceu. -Xa que entón estou eiquí vou probar pola miña sorte. Matinou o folgazán. Echamouna, e apareceulle unha vella, pordioseara chea de farrapos vellos e lagañenta. ¿Qué queres galopín, que me queres? Preguntou a vella. -Quero cartos. -Demandoulle. -¡Vai traballar, galopín, vai traballar! Gañache cinco pesos porque me quedei dormida, que se non nen iso gañabas. (Rfa. Eugenio Freire Pérez. 44 anos. Colexio de Reí-bón, 1986).

3.5.2.7. Na Paralaia hai tres pedras iguales que corresponden a tres princesas mouras encantadas. Só alguén moi valente pode desencantaras se vai ás doce da noite de San Xoán ó monte e non deberá asustarse do que mire. (Rfa. Cándida Soaje Pena. 37 anos. Colexio de Quintela 1986). 3.5.2.8. Os mouros desembarcaron na Buraca das Pombas, en Liméns (Cangas) e ían pola caverna até a Paralaia. Aí hai unha poza de auga doce que cando sube a marea, énchese e cando baixa en Liméns, a poza queda seca. (Rfa. Colexio de Tirán, 1986).

BIBLIOGRAFIA

(1) Vicente Risco. Etnografia. Historia de Galiza. Dirixida por Ramón Otero Pedrayo. Akal Editor 1979. Tomo I.

(2) Xesus Taboada Chivite. Etnografia Galega. Editorial Galaxia. 1972.

(3) Fernando Alonso Romero: Os cultos astrais en Galicia. Brigantiun III. 1982. Museo Arqueolóxico e Histórico de A Coruña.

(4) Mouro-Moura. Gran Enciclopedia Gallega. Silverio Cañada Editor,1974.

(5) Francisco Calo Lourido e Antón A. Rodriguez Casal. Aportamento 6 estudo do tema da serpe en Galicia. A pedra de Gondomil. Galiaecia 3/4 Ediciós do Castro.

(6) Prehistoria de Cangas. Traballos de Arqueoloxia I. Publicación do Grupo de Arqueoloxia "Alfredo García Alén". Concello de Cangas.. 1987.

(7) Cesar Varela. Conferéncia sobre a toponimia. Curso coñecer Galicia- Moaña 1983.