Pasando ó sistema de trituración do gran temos o pé, cilindro de pedra posto no centro do tremiñado que serve de base fixa para moer o cereal; sobre el está a moa, roda de pedra de forma cócavo-convexa que fricciona por rotación ó gran.

Segundo o tipo de cereal ó que estivese destinado primordialmente o muíño, a pedra da moa varía: as pedras negras ou do país son as máis estendidas entre nós, empregadas na moenda do millo; pero tamén están as albeiras ou brancas, destinadas ó trigo e centeo, pedras máis brandas. A súa existencia dá nome ós muíños albeiros.

O ollo da moa, situado na parte central, pode ser resaltado se presenta o borde remarcado na pedra a modo de beizo, que axuda a impedir que o gran salte fóra como consecuencia das vibracións efectuadas polo cacarexo. Pola parte interior presenta un escave, dependendo onde se agarra a sigurella que vén da adega. Entre a moa e máis o pé axustábase unha peza de madeira chamada buxa, feita de madeira deste pao, de forma circular esburacada no seu centro para deixar pasar a sigurella, ten unha dobre función: centrar o eixo da bodega e impedir que por este orificio caia o gran ó río. A madeira de buxo permitía resistir a temperatura que alcanzaba provocada pola fricción, sen arder nin consumirse. Coa escaseza desta madeira, botouse man da figueira por ser bastante resistente á calor anque non cambiou de nome.

Os dous niveis que definen o muíño son: o tremiñado, espacio limitado do piso do muíño onde cae a fariña, hai quen por extensión lle chama a todo o piso; pero a súa acepción estricta está delimitado polo tabique separador de pedra que ten por misión impedir que a fariña saia esparexida. Delimita a zona de moer propiamente dita dos espacios de estancia e convivencia do muíño e mesmo serve de improvisado catre arrimándolle un armazón de paos para tal efecto. Logo está a bodega, que vén sendo a cavidade baixo o piso, totalmente aberta que acolle o sistema de propulsión hidráulico e nela atópase o reducio: roda inicialmente de pao dentada de pequenas palas que abrazan como culleres a auga precedente da canle ou sateira, dependendo dos casos coñecidas como penas do reducio, e que posibilitan o movemento horizontal da roda ó bater nelas o chorro propulsor da auga.

O reducio e todo o conxunto que forma o eixo van centrados e basculantes enriba dunha peza de madeira chamada arrieiro e el asentado no chan da bodega. Isto conséguese gracias á existencia de dúas pezas a penas visibles dende o exterior chamadas grilos, especie de aguillóns de ferro incrustado no arrieiro e no remate da vara do reducio, que é o que permite suspender centradamente todo o sistema mecánico. Antigamente eran simples croios do propio río adaptados. O grilo incrustado no arrieiro recibe tamén o nome de obradoiro

O eixo ou sistema de transmisión da forza consta das seguintes partes: A vara do reducio, ou pao tronco cónico que incrusta no reducio con caras hexagonais e únese ó arrieiro polos grilos, comunicando este co lovete, pao circular que forma a parte central do eixo e que dá o testigo á sigurella, peza de ferro que atravesando o pé do muíño por un orificio chamado sésigas, máis a buxa, incrusta nos escabes da moa suspendéndoa para que poida xirar. O amarrado das tres pezas, lovete coa vara do reducio máis a sigurella efectúase mediante argolas ou sunchos, aros de ferro a medida que apertan centrada e encaixadamente as xuntas. Estes sunchos facíanse no ferreiro soldadas “a caldea”, procedemento este de poñelos a altas temperaturas para a súa unión co posterior enfriamento, sen necesidade de remaches.

Todo o sistema mecánico descrito compleméntase co seu control dende o remuiñado mediante a cruceta, pao que sobe directamente dende o lateral do arrieiro co que conexiona o tremiñado. É aquí onde se controla a baixada e a subida do reducio que á súa vez sobe ou baixa a moa, mediante cuñas que aportan a altura precisa.

A cruceta recibe este nome pola figura de cruz que representa no tremiñado co cruce transversal do pao no que apoian as cuñas. Dado o peso do que se trata, para levantar ou baixar a cruceta mediante cuñas apaláncase con outro pao ó efecto chamado calcadoiro. O mesmo pao servía ás veces para calcar no millo da muega e desatragantar a saída.

Eran aparellos secundarios da estructura: o pousadoiro, pedra situada á porta do muíño para axudar a levar á cabeza ou ó lombo os sacos de millo ou fariña; o banco do burro, cabalete de pao de catro patas para soster a moa cando se baixa para picala; a pa, que provista dun rabo longo era utilizada par botar a auga dentro ou fóra da canle dende o interior do muíño. Hai casos de pas sen mango -muíño do Tombo- que obriga a saír fóra e interpoñer unha táboa na canle.

Localízanse nas beiras dos ríos para aproveitar o seu caudal e trasladar a auga o muíño. Hai dous sistemas de aproveitamento que afectan a súa arquitectura: muíño de canle ou de cubo

Os de canle, a auga accede a bodega por un canal de pedra máis estreito e profundo canto máis se achega as penas do rodicio precipitándose con forza. Este sistema acostuma a instalarse en ríos de caudal aceptable ou nos tramos medios e baixos dos regatos.

Os de cubo precisan dun almacenamento previo da auga e dunha saída abocada dun chorro que faga que supla a carencia do caudal regular. A auga almacénase no cubo ou funil de pedra arrimado o muro posterior do muíño.

A figura entre nós máis estendida é a dos muíños de lindeiros. Estes eran os seus custodios. Tiñan que facerse cargo mancomunadamente das reparacións, dos amaños e das picaduras. Houbo tempos nos que tiveron que pagar contribución ó Concello. O dereito a moer estaba regulado por un rateo previo de horas e días. Normalmente, no inverno moíase polo día e no verán pola noite ou cando as quendas das augas o permitían. Pretendíase moer para oito ou quince días de pan, tamén existían o que se denomina a maquía, onde o propietario e un individuo o familia dedicado a moer para outros. Unha muiñada levaba ben medio día que, dependendo da posta a punto, podía moer ata un ferrado de pan á xornada. Cando viñan os picadores traían un cotás (martillo-pico), un pico de dúas puntas e un ferro por un lado cabeza e por outro cuña- para levantar a moa. Cando esta estaba moi gastada ou rompera por algunha circunstancia, o normal era comprarlle outra aqueles muíños que xa non traballaban. Íase a buscar co carro, coa condición que tiña que sentar ben no pé do muíño onde ía ser posta.

En canto ós tipos de fariña, unha vez cargada a muega e botado a andar, o gordo da fariña regulábase na cruceta e na caída da quenlla: levantando a moa a fariña saía máis viva e baixándoa máis muda. Tiñamos varios tipos de calidades: o óleo, fariña que cae arrende o pé, moi fina e que servía de papas para os nenos; logo a fariña propiamente dita; o farelo, máis lonxe do pé, fariña brava con carapas do gran de millo; o picón, grans machucados e non mudos.

Cando o millo era novo, o muíño podía embolar, provocando que no lugar da fariña se fixera unha pasta provocada polo verde do millo: dicíase que moía para o ollo, xa que trataba de botar a fariña por onde tiña que tragar o millo; había que desmoelo pasando a vasoira polo ollo e sacándolle os últimos grans, levantar a cruceta e mesmo picar arredor do ollo, buscándolle a moente, é dicir, a caída.

Cómpre ter coidado cando se deixa o muíño a moer só, non vaia ser que moa en van, sen millo, xa que roza directamente no pé e desgástase moito máis. Debemos facer o labor con xeito: cargar a muega de millo, botar a auga dentro, baixar o cacarexo, regular a quenlla para que vaia botando a cantidade axeitada -se vai moito a fariña é viva ou mesmo embola- e graduar a cruceta, se a moa está moi levantada os grans saen desfeitos, se está baixiña sae a fariña máis muda e fina. Finalmente cando se remata, desmoer o muíño coa vasoira para que quede totalmente limpo, botar coa pa a auga fóra e introducir a fariña no saco.

Dende sempre, polas noites, houbo que durmir nos muíños, especialmente nos tempos de fame para evitar posibles saqueos; pero excepcionalidades aparte, o que si é certo é que arredor do muíño tiveron lugar moitas das relacións sociais e humanas como lugar privilexiado xunto con ríos, fontes e lavadoiros nos que eran centro e punto de encontro.

OS RÍOS, REGATOS E OS SEUS MUÍÑOS

Río da Fraga, tamén coñecido polo dos Ladróns, nace en Xaxán no lugar coñecido como os Gorgollóns. Aparte de ser o máis longo, tamén é o máis caudaloso, así conta con grandes pozas e unha fermosa fervenza, a cal é máis recomendable visitar no inverno. Na actualidade milleiros de persoas recorren cada ano a ruta dos muíños, dende Couso ata o Beque, amosándonos unha pequena parte das moitas construccións deste tipo que ten en todo o seu percorrido. Dos seus trinta e un muíños, hoxe só moen tres.

Nome dos muíños: O da Xalde, O de Souto, O de Pereiro, O de Novas, O de Coto de Arriba, O de Coto de Abaixo, O do Parrando, O do Rei, O de Fús, O de Amaro, O do Pereiro, O de Antonio, O da Lagoa, O Novo, O das Meiriñas, O do Torto, O do Tellado, O de Felipe (segue moendo) O de Vinanza (segue moendo), O dos Carris, O de Laguiña (segue moendo), O da Capilla (desfeito nunha gran crecida do río fai anos), O de Sampedro (segue moendo), O de Cordeiro, O das Casaiñas, O do Caseiro, O de Fus, O da Buraca, O de Cunchas, O da Graña.

O río do Inferno, nace no lugar de Cruz de Foxo Noval, preto da Paralaia. A pesares do se pouco caudal conta con un bo número de muíños, e para que a auga chegue a eles con forza se construíron unha especie de presas ou canles, feitas polos veciños para conducir a auga ata os muíños. Así non é estraño que atopemos estas edificacións a máis de 50 metros de distancia do canle do río. Dos seus vintecinco muíños, na actualidade, seguen moendo tres

Nome dos muíños: O da Costa (foi aterrado cando se fixo a estrada Moaña-Marín), O do Inferno, O de Dornas, O de Xestida, O da Granxol,a O de Ramiro, O Novo, O de Abal, O de Jaroca,s O dos Salgueiriños, O do Manco, O de Couso, O das Carballas, O das Ubeiras, O da Cudiseira de Arriba, O da Cudiseira de Abaixo (segue moendo só no inverno), O de Caní, O do Ferreiro (Segue moendo só no inverno), O do Abado, O de Trigo, O de Pérez, O de Rouco (segue moendo só no inverno), O do Redondiño, O de D. Amador, O de D. Amador II.

Río Miñouba, é un dos máis visitados do noso concello, pois a famosa Poza da Moura é un gran atractivo, así como a súa fervenza que proxecta unha imaxe impresionante, o mesmo tempo que a natureza xoga cos muíños. Dos once muíños que ten no seu percorrido, só moe un deles, o que está máis preto do mar.

Nome dos muíños: O do Pereira, O da Máquina, O de Ventura, O do Xastre, O de José María, O de Roque, O do Medio. O de Solla, O do Vaqueiro, O de Ferradás, O de Rial (segue moendo).

Río da Freixa, nace os pés do barrio de San Lorenzo, non é un río de moito caudal, pero o ser tan costeiro o auga chega os muíños con forza. O seu paso polo adro de San Benito, fai que neste lugar se sinta a tranquilidade e o silencio. Os dez muíños con que conta este río dende fai uns anos que deixaron de moer.

Nome dos muíños: O da Devesa de Arriba, O da Devesa do Medio, O dos Avisoiros, O de Carregueira de Arriba, O de Carregueira do Medio, O de Carregueira de Abaixo, O Pumariño, O do Galego, O do Panasco, O das Means.

Río do Barranco ou do Atranco. Nace no lugar de Río da Mó, recollendo o seu paso un feixe de pequenos regatos que van agrandando o seu caudal ata verter o mar no lugar da Porta do Sol. O seu paso pola Carballeira de Bronlle, calquer día a tardiña se pode escoitar o canto da auga debaixo dun carballo, é algo único. Conta con cinco muíños en todo o seu treito dos cales aínda segue moendo un, o máis próximo a súa desembocadura.

Nome dos muíños: O do Atranco, O do Lameiro, O de Victorio, O de Amaro, O de Abilleira (segue moendo).

Regato da Xeira ou da Devesa da Seara. Rara vez se pode mirar como un regato é capaz de levar un caudal de auga aceptable para que o seu paso chegaran a moer sete muíños. Neste caso, quizais propiciado polo longo treito que percorre desde os arredores da Xalde ata a Seara, de alí a súa auga vai canalizada ata o río do Inferno, preto da desembocadura o mar. Dende fai tempo que non traballa ningún dos seus sete muíños.

Nome dos muíños: O de Sanchilán, O de Vázquez, O da Xeira, O de Trigo, O de Pereira, O de Pereira II, O de Chindo.

Regato da Meixoada, nace no lugar de Figueirido, entre San Martiño e a Meixoada, transcorre o longo de todo o val. O único muíño que conta este barrio está situado na parte baixa, traballou durante anos, ata que, o caudal do regato baixou considerablemente, a súa auga mesturase coa de outros regatos que saen o mar no concello de Cangas. Muíño da Cruxeira,

Toda enfariñada e coas pernas molladas, chegou Carmela a casa despois dunha noite de muiñada.

Canta muiñeiro canta, día e noite sen parar, mentres se fai a fariña as mozas quere namorar.

A porta do muíño vello púsenme a pensar, nas voltas que dá o reducio, e aínda nas que ten que dar.

Co saquiño na cabeza lixeiriña para o muíño vai, non quere que a colla a noite polo que poida pasar, pois os carreiros entre o millo dan moito que falar.

Darlle as gracias a todas aquelas persoas que axudaron a que este traballo foxe unha realidade: Elvira Curro Covelo, Victoria Martínez Verdeal, Sergio Regueira, en Domaio; José Chapela Corrales, Pepe de Ferrol, de Pozonegro; Enrique Paredes, Bernardina Curra, Luís Entenza, da Paradela; Clemente o de Paramentes, Peregrina a Roxa, Eugenia do Bocho, en Berducedo; Sr. Rouco e a súa dona, do Redondo; Valentín Piñeiro e Suso García da comunidade de montes de Meira; Manuel de Fus fillo, experto muíñeiro con moitos anos de oficio que segue exercendo no muíño de Sampedro. Luís Chapela Bermudez Setembro 2003