MADOZ 
                          MADOZ
                                      
                                       X.C.V. (A. C. NÓS)                  
 
Pascual Madoz, político e publicista, editou entre 1848 e 1850 un "DICCIONARIO 
GEOGRÁFICO Y ESTADÍSTICO DE ESPAÑA" moi complexo para os medios de entón e moi 
simple dende unha óptica actual, pero tamén moi valioso para coñecer a historia 
económica do Estado no s. XIX.
 
Deste diccionario é meritorio extrapolar aqueles poucos datos que ofrece, sen 
máis ánimo que a comparación no tempo, pois en realidade da pouca marxe para 
unha análise extensa. Non obstante, convén contextualizar a situación histórica 
na iniciativa da Deputación de Pontevedra, que viña de confeccionar os 
"Ayuntamientos" provinciais, sen apenas ter en conta o peso específico das 
freguesías.
 
Efectivamente, os comisionados da Deputación, valoraron millor a estratexia 
xeográfica das parroquias, cara a formar axuntamentos que os argumentos 
históricos, de poboación, ou de economía. Agás en zonas urbáns, estes criterios 
foron desestimados, predominando a mentalidade centralista sobre a secular 
entidade da freguesía.
 
Atendendo a configuración da "Planta de Ayuntamientos de la provincia de 
Pontevedra", publicada pola Deputación, no boletín número 96, do 30 de novembro 
de 1836, o distrito de Meira podería integrar a Coiro. E Vilaboa a Domaio; ou 
barallar outras múltiples variacións, coma a pretensión de Cangas de erexirse en 
cabeza de partido de doce parroquias do Morrazo. Non obstante optaron por 
considerar a Meira, cabeza de distrito en 1836, das parroquias de Moaña, Tirán, 
Domaio e a propia Meira.
 
Á final, a freguesía de Moaña, despois de moitos trámites, consegue a 
capitalidade en 1874 e facer valer o seu nome como a identificación do concello.
 
Hai un dato significativo no Madoz e é que o actual centro urbán da Praia, 
practicamente non existía; como tampouco existían estradas en condicións para 
trasladarse a outros núcleos poboacionais. "Los caminos -dende S. Martiño- 
conducen á Cangas, Pontevedra, Puente Sampayo y otros puntos, están en mal 
estado". "Cruza por el término -de Domaio- un camino malísimo que conduce de 
Cangas a Pontevedra". Isto último quería dicir que, era máis doado ir a 
Pontevedra por Cangas e Bueu, que atravesar polos montes de Vilaboa. Ou polo 
menos para o transporte de mercadorías.    
 
Dentro das comunicacións, o citado diccionario, vai dar unhas distancias 
valoradas en leguas, un tanto contradictorias pero xustificables debido a 
escasede dos medios técnicos de entón. 
Velaí un cadro extraído cos datos aportados, tendo en conta que unha legua medía 
aproximadamente cinco quilómetros e medio.
 
         MEIRA     PONTEVEDRA     SANTIAGO
         -----     ----------     --------
MEIRA      -         3,50           11,50
MOAÑA    0,25        4              14
DOMAIO   0,50        3              13
TIRÁN    0,25        4              12,50
 
   
En canto a poboación, convén distinguir a diferencia entre o concepto  "veciño" 
e "alma". O primeiro referíase á cabeza de familia de todos aqueles que vivían 
con el. E o segundo era para contabilizar un individuo.
 
          MEIRA   MOAÑA  DOMAIO  TIRÁN
          -----   -----  ------  -----
VECIÑOS     292     490     200     66
ALMAS       776   2.200   1.300    400
CASAS       200     490     200     70
 
Os sistemas de producción eran, máis ou menos, parellos nas catro parroquias con 
apenas diferencias. En xeral cultivábase millo, centeo, trigo, cebada, liño, 
cebolas, legumes, patatas, feixóns, viño, castañas, froitas e pasto para o gando 
vacún, mular, cabalar, bóvido e porcino. Todo isto cumplimentábase coas aves de 
curral e coa caza de coeños, perdices e lebres.
 
En canto a pesca, o Madoz fala das capturas de varias especies, sardiñas, polbos 
e ostras. Pero, sobre todo destaca a Tirán como a zona máis rica en congros, 
pescadillas e corbelos.
 
No capítulo do ensino, sinala unicamente a Domaio e Moaña con escolas de 
"primeras letras" para nenos de ambos sexos. A de Domaio era frecuentada por 60 
ou 80 alumnos; mentras que, a de Moaña alcanzaba os 200. Esta estaba cuberta por 
unha praza de mestre dotada en 2000 reás, bastante superior ós 860 reás 
asignados á de Domaio.
 
As freguesías estaban cubertas cada unha, por un cura de provisión ordinaria en 
concurso, agás Tirán, servida por un sacerdote de entrada e padroado real e 
eclesiástico. 
 
Tamén describe os montes sen apenas árbores, especialmente os de Broullón, Fraga 
e Hermelo. Mentras os de "San Lorenzo y Gagán combaten los vientos N., S. y O."
 
OS LUGARES DAS PARROQUIAS:
 
Meira.  Non os especifica
 
Moaña.  "Fraga, Piñeiro, Broullón, Paradela, Carrasqueira,               
Regadas, Rivalvoura, Fulón, Freija, Bouzafigueira,              Marrúa, Outeiro 
de Sabuceda, Redondo, Pozonegro,                Pedroso, Piñeiros, Jalda, 
Outeiro de la Iglesia,                Crucero, Casanova, Sanchelán, Jeira, 
Miranda, Seara,            Quintela, Ladrados, Abelendo, Casal, Ameijoada y el   
          de su nombre." 
 
Domaio. "L. de Abelán, Borela, Calbar, Cavido, Carballido,               Costa, 
Paradela, Palmás, Rio do Vazo, Verdeal,                  Vaqueira, Viso, Viduido 
y San Lorenzo."  
 
Tirán.  "Lago de Abelendo, Canizada, Con, Iglesario, Fontaíña,           Pedruza 
y Vilela."
 
                                     (Festas do Carmen 2001)